Meyve ağaçları, çoğunlukla aşı ile çoğaltılır. Demek oluyor ki bir meyve ağacının tacını kalem veya gözler, köklerini de anaçlar oluşturur. Her meyve tür ve çeşidinin bodur, yan bodur, orta kuvvetli, kuvvetli ve çok kuvvetli gibi değişik özellikler gösteren çeşitli anaçları vardır. Kuşkusuz bu anaçların kök yapma yetenekleri de birbirinden farklıdır (Salisbury, 1950). Anaçlar, kalıtsal yapılarından ileri gelen bu kuvvet farklılıklarını, taca yansıtarak, onların da, küçük, orta ve büyük taç yapmalarına neden olurlar (Şekil 4).
 | Özgün boyut için burayı tıklayınız. |
Popov (1963), badem ve elma çöğürlerinin kök sistemlerini incelemiştir. Bu araştırıcıya göre, çöğür üzerine aşılı Antonovka elma ağacının kökleri, badem çöğürlerine göre daha derinlere gitmekte ve daha çok genişliğine yayılmaktadır (Şekil 5).
| Özgün boyut için burayı tıklayınız. |
Şekil 5. Çöğür üzerine aşılı 20 yıllık Antonovka elma çeşidinde köklerin gelişme durumu.
Bodur ağaçların kökleri, genellikle toprağın yüzeyine yakın kısımlarda gelişmekte ve çok saçaklanmaktadır. Nitekim Popov'un yapmış olduğu bu araştırmayı, Ghena'nın (1964) Paradis anacının kökleri üzerinde yaptığı araştırmalardan elde ettiği sonuçlar desteklemektedir. Gerçekten, bu araştırıcı da Paradis köklerinin toprağın yüzüne yakın (20-40 cm)
Düsen anacının köklerinin ise 20-35 cm derinlikte büyüdüğünü ve geliştiğini saptamıştır. Elma çöğürlerinin kök sistemleri üzerinde bir araştırma yapan Lalatta ve Gorini'nin (1960) belirttiklerine göre, çöğürler üzerine aşılı elma ağaçlarının köklerinin büyük bir kısmı 20-100 cm; pek az bir miktarı 100-180 cm ve çok az bir miktarı da 180-250 cm derinlikte bulunmaktadır (Şekil 6).
Diğer yandan, Tamaside (195
yabani bir elma türü olan Malus sylvestris Mill. üzerine aşılı 19 yıllık bir elma ağacının kök sistemini incelemiştir. Yapılan bu çalışmaya göre araştırıcı, köklerin, meyve ağacının taç yüzeyinin kapladığı alanın iki katı kadar bir yeri kapladığını ve bunların % 90'nın da tacın altında bulunduğunu ortaya koymuştur. Yine Tamasi'nin (1960) daha sonraki çalışmalarından elde ettiği sonuçlar, Malus sylvestris Mill'in köklerinin % 67'sinin, 20-60 cm, % 10'undan azının da 0-30 cm de bulunduğunu göstermektedir.Kolesnikov (1971), elma ağaçlarında yaptığı araştırmalarda, çöğürler üzerine aşılı Antonovka elma çeşidinin köklerinin 4,5 m derinlere kadar gidebildiğini ortaya koymuştur (Şekil 5).
Tamasi (195
, değişik anaçlar üzerine aşılı kayısı ağaçlarının kök sistemlerini incelemiştir. Elde edilen sonuçlar, P. domestica Max. çöğürlerine göre P. armenica L. çöğürleri köklerinin daha kuvvetli geliştiğini, daha derinlere indiğini ve daha geniş bir alan kapladığını göstermiştir.Chadvvick ve ark. (1937), elma, armut, kayısı ve kiraz ağaçlan için kullanılan çeşitli anaçların kök sistemleri üzerinde incelemeler yapmışlardır. Araştırıcıların belirttiğine göre, üzerine armut aşılı ayva ağacının kökleri 20-40 cm derinlikte bulunmakta ve dik olarak 2-3 m toprak derinliğine kadar inebilmektedir. Buna karşılık, armut çöğürünün kökleri, daha kalın ve az dallı budaklı olmakta, 40-60 cm derinliklerde yayılmakta ve dik olarak 3-5 metreye kadar inebilmektedir (Şekil 7).
Turunçgillerde, tohumdan üretilen anaçların köklerinin toprak »gerisindeki yayılışları 15- 150 cm arasında olmaktadır. Toprak yapısına" göre köklerin büyük bir çoğunluğu 15-80 cm derinlikte dağılış göstermekle beraber, 50 cm derinlik köklerin en yoğun bulundukları bölgedir (Şekil
.Yapılan bu araştırmalar ve konu üzerinde diğer yazılanlardan anlaşılıyor ki, değişik anaçların kök yapma sistemleri birbirinden farklıdır (Tydeman, 1952; Morettini 1963; Scarcmuzzi, 1963; Tognono, 1962; Arbeta, 1962).
Değişik kuvvetteki anaçların kök yapma yetenekleri üzerine çevre şartlan, dikim aralığı, toprak işlemesi, budama ve gübreleme vb. kültür önlemleri de belli bir ölçüde etki yapabilmektedir.
Köklerin içerisinde geliştikleri ortam şartlan, özellikle toprak sıcaklığı, nemi, toprağın fiziksel yapısı, havalanma durumu, verimliliği, toprak işlemesi, toprak yorgunluğu, dikim aralıkları, değişik aylar ve mevsimler gibi dış faktörler, köklerin derinliğine ve genişliğine büyümesi üzerine olumlu veya olumsuz etkiler yapabilir.
Kaynak: Prof. Dr. Muhsin Yılmaz Meyve Ağaçlarında Budama
